Kenan Yarar

Met veeltekenaar Kenan Yarar voerden we in Istanbul wat langere gesprekken, daarvan vind je eerder in deze blog het verslag. Een stripserie waarmee hij in Turkije veel aanhang verwierf was 'Hilal' (halve maan), de naam van zijn vrouwelijk hoofdpersonage die een ingewikkelde relatie met Satan heeft. Een aantal van de afleveringen werden gebundeld uitgegeven bij Doğan in 2005. De onderstaande, waarin Hilal terug naar school wordt gestuurd, is van later datum en staat niet in het boek. Hij komt uit maandblad Lombak #10, 2008.
Werk van Yarar in Nederlandse vertaling kun je aantreffen in de tentoonstelling Turkartoon, en bijbehorende krant, vanaf 4 april in stadhuis Utrecht.

Oude meesters

Toegegeven, de titel is wat overdreven. Dat 'oude' tenminste. Striptekenaar Suat Gönülay is slechts van 1965. We kunnen hem helaas niet in de Turkartoon expo of krant opnemen, omdat die zich uitdrukkelijk beperkt tot de 'hedendaagse Turkse strip'. Waarbij wij een limiet hebben genomen van begin 2011 tot nu. Dat is om niet te verdwalen in het onderwerp, die gigantische grabbelton die de Turkse stripwereld is. Gönülay is in die periode niet actief als striptekenaar. En zijn bundel 'Ben Yaşarım', een respectabele poging van uitgeverij Mürekkep om de klassieke meester in de spots te zetten, is van 2010. Maar we moeten iets van hem laten zien. Ja, dat moet gewoon.

Strip uit Penguen 48/2003, niet opgenomen in bovenstaande bundel

Stripmakers onder druk 1

November 2010 verscheen de graphic novel ‘Genç Mustafa’ (uitg. Gaia), een tamelijk serieuze schets van het leven van een jonge Mustafa Kemal die later zou uitgroeien tot de ‘vader der Turken’ Atatürk. Het boek werd geschreven door de historicus Yalın Alpay en getekend door Barış Keşoğlu. Januari 2011 diende een parlementslid van de republikeinse oppositiepartij CHP er een aanklacht tegen in. De reden: belediging van het voormalige staatshoofd. 

Het ging de CHP’er met name om een passage die speelt in 1905. De officier Kemal is gearresteerd wegens activiteiten tegen de sultan, en wordt door de geheime politie in elkaar geknuppeld. Hoewel dit feit niet is gedocumenteerd, is het zeer waarschijnlijk dat de jonge Atatürk zoiets is overkomen. Tot op heden heeft het Turkse politie-apparaat de reputatie weinig zachtzinnig te zijn. 

Het klagend parlementslid deed een beroep op een speciale wet ter beschermng van het imago van Atatürk. Dat de man in het boek wordt afgebeeld in een vernederende positie, geboeid en bloedend reden genoeg voor deze ongetwijfeld politieke move. Want de 130 pagina tellende strip doet eigenlijk heel braaf en gewoontjes aan, de gewraakte scene is zelfs respectvol te noemen met de door zware schaduwpartijen onherkenbare jonge Mustafa. Ja, de strip is waarschijnlijk persoonlijker, menselijker dan een album als ‘Atatürk - geboorte van een natie’ (uitg. Revaş,1998) van tekenaar Mehmet Güldiz, dat bij de VVV te koop ligt en in meerdere talen uitgebracht). Maar voor een buitenstaander is het moeilijk te begrijpen waar die dreiging met een gevangenisstraf van anderhalf tot vierenhalf jaar voor nodig is.

Voor zover we kunnen zien, is er nog geen uitspraak in deze zaak gedaan.

De gewraakte passage in Genç Mustafa

Historische strip van tekenaar Mehmet Güldiz

Strips voor kinderen? 2

Waar in Nederland vaak gedacht wordt dat strips voor kinderen zijn, lijken in Turkije maar weinig kinderstrips gemaakt te worden. Er zijn wat jeugdtijdschriften die incidenteel strips publiceren gebaseerd op bekende tekenfilmfiguren. Er zijn vertalingen van Belgo-Frankische strips (Kuifje, Lucky Luke, Asterix) en Amerikaanse superheldenstrips. Maar strips voor kinderen van Turkse makelij zijn zeldzaam.

Yurdagün Göker in het karikatuurmuseum Istanbul ©tekening Joshua Peeters

Volgens Yurdagün Göker komt dat omdat (groot-)ouders geen strips kopen voor hun kinderen en de kinderen zelf meer geïnteresseerd zijn in games, televisie en internet. In zijn woorden klinkt iets door van de oude man die beweert dat vroeger alles beter was, maar enige waarde moet er toch aan gehecht worden. Göker heeft vroeger een tijd lang de kinderstrip Keloğlan geschreven en getekend.

Deze serie gaat over een jongetje dat allerlei avonturen beleeft ten tijde van het Sultanaat in Turkije. Hij reist ook naar het buitenland voor zijn fantastische avonturen. In enkele boeken die Göker ons liet zien waren ook science-fiction-elementen, vliegende schotels met buitenaardse wezens. De serie was redelijk populair, hij is ook in andere talen verschenen (onder andere in Duitsland, een land waar Göker ook 11 jaar gewerkt heeft). Toch hield Göker op met het tekenen en schrijven van de avonturen van het jochie met het ronde hoofd. De oplagen waren redelijk voor een kinderstrip, maar er bleek veel gedoe met de uitgever. Bovendien werd zelfs een onschuldige kinderstrip nog politiek gelezen. Göker ontving kritiek op zijn strip, van zowel de linker- als de rechterkant van het politieke spectrum die betekenissen in de strip lazen die hij er niet in gestopt had. Uiteindelijk bleek het te veel moeite voor een te kleine beloning om de strip voort te zetten.
(aut. Joshua)

Strips voor kinderen?

Zoals we eerder schreven is het overgrote deel van de strips die we in Istanbul vonden duidelijk op volwassenen gericht. Geheel anders dan de situatie in Nederland dus, waar de kinderstrip heel lang de markt heeft gedomineerd. Het medium strip zelfs nog steeds het imago aankleeft eigenlijk vooral ‘iets voor kinderen’ te zijn.

Struinend door boekhandels, in kiosken, bladerend door tijdschriften kwamen we in de stad amper kinderstrips tegen van eigen bodem. Want daar ging het ons om: wat wordt er tegenwoordig in Turkije gemaakt?

Zeker, veel mensen die wij spraken zijn met strips opgegroeid, maar dat was vertaald materiaal van Italiaanse makelij, van Franco-Belgische of de Amerikaanse superhelden. Vooral dat.

Op het hoe en waarom van dit verschijnsel moeten we nog de vinger leggen. Gegeven is dat Istanbul oktober 2011 ons slechts twee voorbeelden bracht van hedendaagse ‘made in Turkey’ kinderstrips.

Daarvan is de Sizinkiler-reeks van auteur Salih Memecan er één.

Hij tekent deze sinds 1991 in het ochtendblad Sabah, naast zijn dagelijkse politieke cartoon Bizimcity (ook te zien als korte animaties op ATV). Sizinkiler -in het Engels ‘Limon and Family'- is in de basis een humoristische gag-strook rond een kippenfamilie, maar tegenwoordig uitgebouwd met een gelijknamige website, merchandising en de eerste albums met langere verhalen.

bundel uit 2011

De tweede kinderstrip die we tegenkwamen is curieuzer, en nieuwer. Het gaat om HeroTürk. Initiatief van de journalist Fehmi Demirbağ die het naar eigen zeggen beu was dat Turkse kinderen op een diëet van westerse striphelden opgroeien, ze landseigen rolmodellen wil bieden en tegelijkertijd kennis van de nationale kultuur wil bijbrengen. 

Hoofdrolspelers in de beoogde serie zijn een gemengd clubje kinderen, onder wie de ‘hero’ ambasadeurszoon Eruğrul Ileri die over een traditioneel vest beschikt met magische krachten. De strip werd in september groots gelanceerd met een gelikte website en plannen voor een tv-serie, speelfilms en de nodige merchandising. Het idealistische deel zou verder tot uiting komen met het steunen van kinderhospitaals. In Istanbul kwamen we van dit alles niet meer tegen dan een HeroTürk strippocket. 

Of het project met zijn duidelijk nationalistische inslag maar vooralsnog weinig pakkende graphics gaat werken bij de Turkse jeugd zal de toekomst wijzen.

Dagblad Hürriyet over HeroTürk (engelstalig)

een antiquair vertelt HeroTürk over de herkomst van zijn magische vest

HeroTürk doet het vest aan om de misdaad te bestrijden

Katten strips

In een stad die zo vergeven is van katten is het niet vreemd dat ze ook in strips opduiken, er hoofdfiguren in worden zelfs. 

Neem Vicdan van stripveteraan Ilban Ertem. De zeer elegante 'Franquin-achtige' verhalen uit de oude Girgir nu opnieuw uitgebracht door Mürekkep:

Of de Kwade Kat Şerafettin van Bülent Üstün, een half mens-half katachtige Garfield-pastiche die een oude volksbuurt van de stad onveilig maakt. Deze verhalen verschenen eerder in L-manyak en Lombak:. Dit jaar publiceerde Üstün de energieke reeks Gittin gideli bebek! in Uykusuz weekblad.

Abdülcanbaz

In dit antiquariaat, op onze voorlaatste dag in Istanbul vonden we dit stripboek:

In 1957 startte cartoonist Turhan Selçuk (1922-2010) in dagblad Milliyet een stripserie rond de Istanbul gentleman Abdülcanbaz. Begonnen als Turks antwoord op de toen immens populaire buitenlandse strips, groeide Abdülcanbaz in de loop van twintig jaren uit tot ware volksheld. In 1991 verscheen er bij de Turkse PTT zelfs een postzegel van hem.

Abdülcanbaz officiële website (met 11-11-11 wallpapers!)
Abdülcanbaz op Facebook

Turkse strips anno nu 6

Ook Turkije kent zijn score aan autobiografische tekenaars, die zich voor een groot deel verzamelen in stripweekblad Uykusuz (='slapeloos') Van de mannen is stilistisch de meest vaardige en 'oogvriendelijkst' Ersin Karabulut (1981). Hij debuteerde reeds op zijn 16de bij het undergroundblad Pişmiş Kelle ('gekookt hoofd'), waarna stripwerk voor Lombak en Penguen volgden. Voorafgaand aan onderstaand tweede deel van zijn gebundelde dagboekpagina's Sandik-içi verscheen een doorlopend verhaal Sevgili Günlük.

Turkse strips anno nu 1

Hieronder twee uitgaven van Mürekkep, de uitgeverij van weekblad Uykusuz. Beide bundelingen van gagstrips die in het blad stonden, beiden met hardcover en het bedriegelijke uiterlijk van een kinderboek. De inhoud spreekt echter een andere taal.

Firit is al aan zijn 14de druk, wat betekent dat er zeker 100.000 van zijn verkocht. Tekenaar Yiğit Özgür

Tekenaar Emrah Ablak